آنچه در قلمرو اعتبار قرار دارد ، مانند احكام و آداب نماز ، به عهدهء فقه و دعا و اخلاق است ؛ و آنچه از مرحلهء وجوب و ندب اعتبارى گذشته به حالت نفسانى و شهود عينى رسيده است ، در محدودهء سرّ نماز و مانند آن واقع مىشود ؛ از اين جهت ، مىتوان همهء اسرار نماز را كه براى نماز شخص حاضر است ، در نماز كوتاه مسافر يافت ؛ و همهء آن‌ها را در نماز اخرس بيمارى كه قادر بر هيچ رفتار و گفتار نمىباشد جستجو كرد ؛ بلكه بر نماز غريقى كه فقط با اشارهء مژه و انبعاث دل انجام مىشود مترتب دانست ، چنان كه آثار فقهى آن ، از قبيل سقوط قضا ، بر آن مرتب است . بنابراين ، اساس راز نماز در شهود عينى نمازگزار نهفته است ، و چون شهود قلبى درجاتى دارد ، براى اسرار نماز نيز مراتبى است كه هر درجهء بالا نسبت به پايين باطنى است مستور ، و هر رتبهء پايين نسبت به بالا ظاهرى است مشهور ؛ و نمازگزارِ سالك هماره با جان و دل از مشهورى به مستور سفر مىكند ، تا نه از شهرت نامى باشد و نه از سُترت اثرى ، و نه از راز نشانى و نه از نماز عيانى و نه از نمازگزار اسمى ، بلكه تنها معبود ديده مىشود و بس . و اين مطلب عميقْ مراد راهيان راستين كوى بندگى است ، نه آنكه سالك به جايى مىرسد كه معاذ الله نماز نخواند « 1 » ؛ و گرنه ، اين پندار خام همان و سقوط در جهنم همان : « نياز ورز ولى منكر نماز مباش » . عبادتِ عارفِ منقطعْ با مجارى ادراكى و تحريكى حق انجام مىشود نه عبد « 2 » ؛ لذا رسد آدمى به جايى كه عبادت را نبيند ، نه عبادت نكند ؛ كه اولى سعادت است و دومى شقاوت . اوج راز نماز در شهود خداوند نهفته است : وَ اعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ

--> ( 1 ) - فصل دوم از مقدمهء كتاب . ( 2 ) - فصل پنجم از مقالهء دوم متن كتاب .